Dagur með Jakko Seikula

Jaakko Seikula

Félags fagfólks í fjölskyldumeðferð og Handleiðslufélags Íslands, Handis boðuðu til vorfundar í Norræna húsinu þann 10 apríl. Fyrirlesari var Dr. Jaakko Seikula, sálfræðingur og prófessor við háskólann í Jyvskyl í Finnlandi. Hann hefur haft forystu um uppbyggingu vinnuaðferða þar sem félagslegu neti skjólstæðingsins er beitt í geðlækningum, sérstaklega við geðrof og aðra alvarlega sjúkdóma. Hann er þekktur fyrirlesari á sviði geðlækninga, handleiðslu og fjölskyldumeðferðar.

Góðfúslegt leyfi fékkst til þess að byrta samantekt af fyrirlestinum. Samantektin er á ábyrgð undirritaðrar sem ekki getur fullyrt að allt sé rétt eftir haft eða samkvæmt hugsun Seikula. Í anda frásagnar aðferðar er hér um sögu undirritaðrar af sögu Seikula að ræða.

 

 

 

 

Hið opna samtal/samskipti

Seikula vinnur út frá módeli sem hann kallar hið opna samtal/samskipti (open dialogue). Með opnu samtali á Seikula við að fjölskyldan, sjúklingurinn og það starfsfólk sem annast hans mál koma saman og ræða og hlusta. Það geta verið allt upp í 30-40 manns í viðtali en vanalegast er að séu innan við 10 manns viðstaddir.

Hugmyndfræði/vinnubrögð

Seikula lítur svo á að geðrænir sjúkdómar séu aðferð fólks til þess að takast á við lífið, ekki sjúkdómur. Vandamálið er hins vegar hvernig við tökumst á við þessa reynslu (dæmi: heyra raddir). Greining læknisins er rödd hans fremur en greining á ákveðnum sjúkdómi.

Árið 1984 hóf hann þróun nýrra vinnuaðferða innan sjúkrahúsa þar sem fjölskyldur sjúklingsins voru teknar með í meðferðinni og sjúklingurinn var alltaf til staðar þegar hans mál voru rædd. Áður hafði tíðkast að fjölskyldum var haldið frá og talað um sjúklinginn þegar hann var ekki til staðar.

Hin nýju vinnubrögð leiddu til þess að meðferðaraðilarnir misstu stjórn  á því sem gerðist en þeir höfðu verið vanir því að stjórna. Þetta hefur leitt til góðs og valdið miklum breytingum hjá starfsfólki þegar litið er til meðferðar. Árangur hefur verið góður og svo virðist sem alvarlegir sjúkdómarnir hverfi. Þannig kom í ljós að 85% sjúklinga voru annað hvort í vinnu eða námi tveimur árum eftir meðferð.  Ástæða þessa góða árangurs er meðal annars að gripið er snemma inn í sjúkdómsferlið þannig að vandamálin fá ekki svigrúm til þess að þróast.

„Dialog“ skilgreinir Seikula víðar en samtal/samskipti. „Dialogue“ er lífið. Það eru öll okkar viðbrögð hvert gagnvart öðru svo sem líkamleg tjáning, augnsamband, hvaða merki líkami okkar gefur, hver er sál okkar og andi. Einnig orðin sem við tölum og spurningar þerapistans. Viðbrögð þerapistans eru mikilvægari en hvað hann segir.

Seikula veltir fyrir sér hvers vegna „dialogue“ sé svo erfiður fyrir okkur. Jafnvel þó hann sé það fyrsta sem gerist í lífi okkar eftir að við höfum dregið andann. Hvers vegna reynum við svona mikið að stjórna  með inngripum? Jafnvel þó besta svarið í kreppu sé hlusta og vera til staðar í því lífi sem á sér stað.

Stjórn er andstæð „dialogue“. Svo virðist sem nám okkar skaði hæfni okkar til að vera til staðar vegna þess í hve miklum mæli það byggist á stjórn.

Það skiptir máli að margar raddir heyrist, það skapar möguleika til nýs skilnings. Fleiri möguleikar verða til með fleiri röddum sem breyta vandamálinu, skapa nýjan heim sem er mjög áhrifaríkt.  Þeir sem eru til staðar vinna saman og búa til nýjan heim.

Raddirnar eru bæði milli manna og einnig innra með hverjum og einum. Þerapistinn hefur sínar eigin innri raddir t.d. sjúklingur ræðir um dauða föður síns. Þerapistinn hefur misst eigin föður. Eitthvað kviknar innra með honum. Þerapistinn getur orðið glaður eða dapur án þess að vita hvers vegna. Hvernig dönsum við saman? Hvernig opnum við okkur fyrir öðrum? Sál okkar og andi eru í hverju andartaki lífs okkar.

Augnablik lífs okkar eru einstök. Aðeins augnablikið er til, ekki fortíð eða framtíð vegna þess að við erum í augnablikinu (Bakhtin). Það er ekki „hvorki, né - rétt né rangt“ (T.Andersen). Það er aldrei hægt að upplifa sama augnablikið aftur. Tíminn hefur ekki merkingu sem kemur meðal annars fram í því að fólk talar stundum um það sem hefur gerst í fortíðinni eins og það hafi gerst í dag.

Lífið er ekki sálfræðilegs eðlis, það er „dialogue“, músíkk (Trevarthen). Það er virkur „dialog“ milli móður/föður og barns strax frá byrjun. Þetta er innbyggt í heilastarfsemi okkar. Lífið er ekki einstaklingsbundið heldur byggist það á tengslum. Það eina sem þerapistinn getur treyst á að hann hafi er „the dialog“ – annars gæti hann ekki lifað. Við þurfum að líta á aðra (spegilinn dugir ekki) til þess að sjá okkur sjálf. „Ég sé sjálfan mig í öðrum (M.Iacaboni 2008). Hversu opin erum við til þess að sjá okkur í  öðrum? Við erum skyld taugafræðilega séð. Líkami okkar bregst við öðrum t.d. fáum við tár í augun við sögu annarra. Það er ekkert hræðilegra en það að fá ekki viðbrögð frá öðrum. „Being heard as such is already a dialogic relation“ (Bakhtin 1975).

Það skiptir máli á hvern hátt við mætum manneskju í kreppu. Í kreppu er manneskjan mjög opin og hefur mikil tækifæri til lækninga.  Þurfum því að ná til fólks áður en það hefur komið sér upp varnarkerfi. Því meira sem við undirbúum okkur, því meira tökum við í burtu möguleikann til þess að eitthvað geti gerst. Við þurfum að hlusta hvert á annað og á okkur þarf að hlusta.

 

Viðtalið

 

1. Tryggja sameiginlega sögu.

Allir sem við sögu koma eru til staðar

Allt sem viðkemur því að skilgreina vandann, skipuleggja meðferðina og taka ákvarðanir er rætt á opinn hátt.

Hvorki er þema eða form samskiptanna rætt fyrirfram.

Því meira sem við skipuleggjum því meira fjarlægjum við það sem gæti gerst.

 

2. Skapa ný orð og tungumál.

Höfuðverkefni fundanna er ekki inngrip til þess að breyta fjölskyldunni eða sjúklingnum.

Markmiðið er að byggja upp nýtt sameiginlegt tungumál yfir þá reynslu sem ekki hefur öðlast orð. Líkamar okkar muna. Sögur koma frá tilfinningalífi okkar.

 

3. Skipulag samhengisins.

Einn þerapisti getur haldið utan um fundinn eða allt teymið getur gert það.

Verkefni „the facilatator(s)“ er að:

Opna viðtalið með opnum spurningum

Tryggja að allar raddir heyrist

Byggja upp svæði þar sem „reflective comments“ fagfólksins geta komið fram.

Að draga ályktanir af fundinum út frá því sem hefur komið fram.

Mikilvægt er að margar skoðanir komi fram, sérstaklega áhrifaríkt vegna þess að skjólstæðinginn er til staðar. Samstarfsfólk talar saman um hvað það er að hugsa, um það sem skjólstæðingurinn er að segja, fyrir framan hann.

 

4. Gagnsæi

Opnar umræður með skjólstæðinginn til staðar.

Engin „reflective“ teimi heldur „reflecting“ samræður. Gerist með því að hafa samtal/samskipti í stað þess að spyrja spurninga (interviewing) og beita inngripum.

Samstarfsfólk íhugar það sem fram kemur sína á milli þegar skjólstæðingurinn er til staðar.

 

Höfuðatriði þegar skipuleggja á „open dialogue“ í félagslegu kerfi.

 

1. Hjálpin þarf að gerast strax til þess að geta nálgast það sem ekki hefur ennþá verið sagt.

Fyrsti fundur innan 24 klst.

Kreppu þjónusta 24 klst.

Allir taka þátt sem við sögu koma.

„Geðsjúkar“ sögur eru ræddar í opnum samræðum þar sem allir eru til staðar.

Skjólstæðingurinn hefur aðgang að/nær til einhvers af því sem ekki hefur enn verið tjáð innra með honum.

 

2. Viðhorf hins félagslega nets.

Þeir sem skilgreina vandann eiga að taka þátt í meðferðar ferlinum.

Sameiginleg umræða og niðurstaða þarf að eiga sér stað um það hver þekkir um vandann, gæti hjálpar eða ætti að bjóða.

Þetta geta verið fjölskylda, ættingjar, samstarfsfólk eða aðrir.

Ef fólk er ekki til staðar sem gæti hjálpað má spyrja „Ef faðir þinn væri hérna, hvað mundi hann segja eða þú segja við hann“

 

3. Sveigjaleiki og færanleiki.

Aðlaga þarf meðferðina að skjólstæðingnum og þörfum hans félagslega nets.

 

4. Ábyrgð

Sá sem fyrst er haft samband við ber ábyrgðina á því að koma á fundi.

Teimið heldur utan um ferlið.

Öll málefni eru rædd á opin hátt við lækninn og við teimið.

 

5. Þol við því óvænta.

Byggja þarf upp svæði sem er öruggt fyrir ferlið.

Örva þarf sálfræðilegar auðlyndir.

Forðast ótímabærar ákvarðanir og meðferðar áætlanir.

Opnar skilgreininga.

 

6. Athyglinni beint að samtalinu/samskiptunum (the dialogue).

Fyrst og fremst er um samtal/samskipi að ræða, ekki að valda breytingum.

 

Lokaorð

„Love is the life force, the soul, the idea. There is no dialogical relation without love, just as there is no love in isolation. Love is dialogic“ (Patterson,D, 1998; Litterature and spirit: Essay on Bakhtin and his contemporaries, 142).

 

Ritari: Þuríður Hjálmtýsdóttir sálfræðingur og fjölskylduþerapisti